PCC - pożyczki zwolnione z podatku

Z początkiem 2007 r. ustawodawca wprowadził kilka istotnych zmian w zakresie opodatkowania pożyczek podatkiem od czynności cywilnoprawnych.

PCC - zasady ogólne

Zgodnie z ustawą o podatku od czynności cywilnoprawnych podatkowi temu podlega zarówno sama umowa pożyczki, jak i jej zmiana, o ile spowoduje ona podwyższenie podstawy opodatkowania podatkiem (art. 1 ust. 1 ustawy o pcc). Obowiązek podatkowy powstaje już z chwilą dokonania czynności cywilnoprawnej, czyli w praktyce już w momencie zawarcia umowy (art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o pcc). Bez znaczenia będzie więc sam moment faktycznej wypłaty pożyczki. Jest to istotne w przypadku umów zawartych np. pod warunkiem zawieszającym, gdzie obowiązek zapłaty podatku powstanie pomimo faktu, iż faktyczna wypłata środków może się znacznie opóźnić. Częściowym złagodzeniem tej niedogodności jest regulacja stanowiąca, iż wobec nieziszczenia się warunku zawieszającego podatek podlega zwrotowi, jednak nie później niż po upływie 5 lat od końca roku, w którym został zapłacony (art. 11 ustawy o pcc). Co istotne, od początku bieżącego roku obowiązek podatkowy spoczywa wyłącznie na pożyczkobiorcy, a nie jak dotychczas solidarnie na stronach umowy. Jeżeli zaś pożyczkobiorców było kilku lub pożyczkobiorcą była spółka cywilna, zobowiązanymi solidarnie do zapłaty podatku są odpowiednio te podmioty albo wspólnicy spółki cywilnej.

PRZYKŁAD

Spółka LEASMASTER podpisała z kontrahentem umowę pożyczki na kwotę 1 000 000 zł, z zastrzeżeniem (pod warunkiem), iż transza pożyczki zostanie wypłacona wówczas, gdy kontrahent zawrze w ramach prowadzonej działalności kontrakt na kompleksowe wykonanie domu towarowego. Do zrealizowania warunku doszło ostatecznie 6 miesięcy po podpisaniu umowy pożyczki. Pomimo iż spełnienie warunku i zarazem rzeczywista wypłata gotówki nastąpiły dopiero po okresie półrocznym, obowiązek podatkowy powstał już z chwilą podpisania umowy.

Przy umowie pożyczki podstawę opodatkowania stanowi kwota lub wartość pożyczki. Stawka pcc wynosi 2%. W pewnych sytuacjach stawka podatku może wynosić jednak aż 20% (o czym niżej).

Niestety, wraz z początkiem roku zniknęły z katalogu zwolnień dwie popularne wśród podatników pożyczki. Nie jest już zwolniona z opodatkowania podatkiem od czynności cywilnoprawnych pożyczka udzielona na rozpoczęcie lub prowadzenie działalności gospodarczej. Dotychczas dla uzyskania takiego zwolnienia wystarczało udokumentowanie, że pieniądze będące przedmiotem takiej pożyczki zostały przeznaczone na pokrycie wydatków poniesionych na rozpoczęcie lub prowadzenie działalności gospodarczej w ciągu 12 miesięcy od dnia zawarcia umowy. Ustawodawca zdecydował o zmianie przepisów w tym zakresie. Samo powołanie się na taki cel pożyczki nie jest już wystarczające do jej wyłączenia z opodatkowania. Nieco odmienny los spotkał pożyczkę udzielaną spółce kapitałowej przez jej wspólnika bądź akcjonariusza. Co prawda, już nie podlega ona zwolnieniu, jednak nie jest traktowana także jako pożyczka. Jest uznana de facto za zmianę umowy spółki. Oznacza to jej opodatkowanie stawką 0,5% (a więc znacznie niższą niż stawka właściwa dla pożyczki).

PCC - pożyczki zwolnione z podatku

W chwili obecnej na podstawie art. 9 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych zwolnione z opodatkowania są następujące pożyczki:

1. "Mała pożyczka"

Zwolnienie to dotyczy zasadniczo podatników innych niż podatnicy należący w myśl ustawy o spadkach i darowiznach do pierwszej grupy podatkowej (do której zaliczamy: małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę oraz teściów). Warunkiem zwolnienia jest, aby łączna suma pożyczek od jednego pożyczkodawcy w okresie 3 kolejnych lat nie przekroczyła 5000 zł i jednocześnie łączna suma pożyczek od wielu pożyczkodawców w okresie 3 kolejnych lat nie przekroczyła 25 000 zł.

PRZYKŁAD

Spółka A otrzymała od spółki B w 2007 r. pożyczkę w wysokości 4000 zł, a następnie w ciągu kolejnych dwóch lat trzy pożyczki od spółki C po 1000 zł. Pożyczki te będą zwolnione z opodatkowania pcc, ponieważ żaden z pożyczkodawców nie pożyczył spółce A więcej niż 5000 zł i jednocześnie łączna suma pożyczek nie przekroczyła 25 000 zł.

Ze względu na wskazane ograniczenia kwotowe w okresie 3-letnim konieczne jest bieżące śledzenie sumy otrzymanych "małych" pożyczek.

2. Pożyczka udzielona przez profesjonalny podmiot zagraniczny

Zwolnione z opodatkowania są pożyczki udzielane przez przedsiębiorców niemających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej siedziby lub zarządu, a prowadzących działalność w zakresie kredytowania oraz udzielania pożyczek. Warto wskazać, iż dotychczasowa praktyka organów podatkowych była taka, iż pożyczkodawcą nie musiał być tylko i wyłącznie bank - wystarczyło, że przedmiotem działalności podmiotu (zgodnie z odpowiednikiem KRS) było udzielanie pożyczek/kredytów. Z kolei podmioty polskie uprawnione do udzielania pożyczek korzystają ze zwolnienia w związku z faktem, iż udzielanie pożyczek jest klasyfikowane jako usługi pośrednictwa finansowego, które są zwolnione z VAT, z pewnymi wyjątkami (o czym niżej).

3. "Mała pożyczka rodzinna"

Zwolnieniu podlegają pożyczki pomiędzy osobami zaliczanymi przez ustawę o spadkach i darowiznach do pierwszej grupy podatkowej do wysokości kwoty niepodlegającej opodatkowaniu - w myśl ww. ustawy w chwili obecnej jest to kwota 9637 zł (od jednej osoby). Warunkiem jest zawarcie stosownej umowy. Stosowanie przepisów ustawy o spadkach i darowiznach oznacza, iż wskazany limit odnosi się do łącznej kwoty pożyczek otrzymanych od tej samej osoby w okresie pięciu lat.

PRZYKŁAD

Andrzej P. otrzymał pożyczki w kwocie 8000 zł kolejno od mamy, taty, dziadka oraz siostry. Oznacza to, iż łącznie w ramach pożyczek otrzymał kwotę 32 000 zł, w całości zwolnioną z opodatkowania. Jednocześnie Andrzej P. od 2003 r. corocznie otrzymywał pożyczki w wysokości 2000 zł od teściowej. W tym przypadku w 2007 r. przekroczył kwotę zwolnienia (suma po otrzymaniu piątej pożyczki wynosi bowiem 10 000 zł) i będzie zobligowany do zapłaty podatku od nadwyżki sumy pożyczek ponad 9637 zł (czyli 363 zł × 2%).

4. "Duża pożyczka rodzinna"

Zwolnieniu podlegają także pożyczki udzielane w formie pieniężnej na podstawie umowy zawartej pomiędzy małżonkiem, zstępnymi, wstępnymi, pasierbem, zięciem, synową, rodzeństwem, ojczymem lub macochą, a przekraczające kwotę wskazaną w punkcie powyżej, czyli 9637 zł. Jak widać, katalog uprawnionych pokrywa się niemal całkowicie z I grupą podatkową - wyłączeniu podlegają tylko teściowie. Co ciekawe, pożyczki te nie podlegają ograniczeniu kwotowemu! Warunkiem formalnym uzyskania zwolnienia jest jednak:

l złożenie właściwemu organowi podatkowemu w ustawowym terminie 14 dni deklaracji PCC,

l udokumentowanie otrzymania (przez biorącego pożyczkę) pieniędzy na rachunek bankowy albo rachunek prowadzony przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową lub udokumentowanie otrzymania pożyczki przekazem pocztowym.

Obowiązki te dotyczą jednak tylko pożyczek przekraczających kwotę 9637 zł. Niespełnienie wskazanych wymogów może pociągnąć za sobą bardzo bolesne skutki. Ustawodawca postanowił, iż w sytuacji gdy pożyczkobiorca powoła się (przed organem podatkowym lub organem kontroli skarbowej w toku czynności sprawdzających, postępowania podatkowego, kontroli podatkowej lub postępowania kontrolnego) na fakt zawarcia umowy pożyczki, nie spełniwszy jednocześnie któregoś z powyższych wymogów, stawka podatku wyniesie aż 20%.

Jest to jeden z dwóch przypadków możliwości zastosowania sankcyjnej stawki pcc.

Drugi dotyczy sytuacji, gdy przed organem podatkowym (organem kontroli skarbowej) podczas czynności sprawdzających, postępowania podatkowego (kontroli podatkowej lub postępowania kontrolnego) podatnik powoła się na fakt zawarcia umowy pożyczki, a należny podatek od tych czynności nie został zapłacony - również wówczas stawka podatku wynosi 20%.

PRZYKŁAD

Pan Adam jako pożyczkobiorca zawarł ze swoim ojcem umowę pożyczki na kwotę 20 000 zł. Kwota została wpłacona na konto bankowe pana Adama. Deklaracja PCC została złożona 14 dnia od daty zawarcia umowy. Jednocześnie pan Adam otrzymał od siostry pożyczkę w kwocie 9000 zł w gotówce. W tym przypadku niespełniony został wymóg właściwego udokumentowania otrzymania pożyczki. Pan Adam nie będzie jednak musiał płacić podatku od żadnej z zawartych umów. W przypadku pierwszej umowy dopełnione zostały wszelkie ustawowe wymogi, tj. złożono deklarację PCC, pieniądze wpłynęły na konto bankowe. Z kolei w przypadku pożyczki od siostry stanie się tak, ponieważ kwota pożyczki pozwala na zakwalifikowanie jej jako "małej pożyczki rodzinnej" (do 9637 zł), gdzie brak udokumentowania otrzymania pieniędzy na rachunek bankowy (...) nie będzie miał znaczenia.

5. "Pożyczki funduszowe"

Zwolnieniu podlegają także pożyczki udzielane z kas lub funduszów zakładowych, funduszów związków zawodowych, pracowniczych kas zapomogowo-pożyczkowych, spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych, koleżeńskich kas oszczędnościowo-pożyczkowych działających w wojsku oraz z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, jak też z utworzonych innych funduszy celowych.

6. Sprzęt rehabilitacyjny

Zwolnienie obejmuje również podmioty, zawierające umowę pożyczki w celu nabycia na potrzeby własne sprzętu rehabilitacyjnego (wózki inwalidzkie, motorowery, motocykle lub samochody osobowe), zaliczone, w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, do grupy osób o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności bez względu na rodzaj schorzenia, oraz osoby o lekkim stopniu niepełnosprawności w związku ze schorzeniami narządów ruchu (art. 8 pkt 6).

Autor: Paweł Muż
Źródło: Monitor Księgowego Nr 016/2007 z dnia 2007-08-20